Ήταν ένα κολυμβητήριο μέσα σε ένα πάρκο…
ο σεισμός του 1999 κατέστρεψε το κολυμβητήριο…
τώρα θέλουμε να ξαναγίνει κολυμβητήριο μέσα στο πάρκο…
τα τσιμέντα που σχεδιάζετε… σας τα χαρίζουμε!!!

Άρθρο του Έψιλον της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας για τον Πικιώνη 20/2/2011

Τι είναι οικουμενικό και τι τοπικό; Τι παραδοσιακό και τι σύγχρονο; τι ιδιωτικό και τι συλλογικό; Τα ερωτήματα αυτά ανακύπτουν μέσα από τη συζήτηση γύρω από το έργο ενός από τους σημαντικότερους έλληνες αρχιτέκτονες, του Δημήτρη Πικιώνη. Μια έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη αφιερωμενη στην πολυδιαστατη δουλεια του, αλλά κυρίως η πρωτοβουλία συλλογικοτήτων για τη διάσωση της περιοχής γυρω απο το λόφο του Φιλοπάππου ειναι η αφετηρία για να έρθουμε αντιμέτωποι με τη μεγάλη κληρονομιά ενός ανθρώπου που επέμενε να διδάσκει την ευαισθησία και το σεβασμό στο περιβάλλον, όταν όλοι γύρω του υποτάσσονταν στη δύναμη του κέρδους, αποθεώνοντας την κακογουστιά.

KEIMENO | ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΠΟΛΙΤΗ (politi@enet.gr). AΡXEIAKO ΥΛΙΚΟ | A.N.A. ΑρχεΙα Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής του Μουσείου Μπενάκη. EIKONOΝΟΓΡΑΦΗΣΗ | Παύλος Φυσάκης (www.pavlosfysakis.com). ΦΩΤOΓΡΑΦΙΕΣ | AXΙΛΛΕΑΣ ΖΑΒΑΛΛHΣ (zavallis.achilleas@gmail.com)

«Aν οι μοντερνιστές αρχιτέκτονες είχαν ως μοντέλο τη βιομηχανία, ο Πικιώνης έδινε σημασία στη μνήμη, την παράδοση, την ιστορία, τη χειροτεχνία. O χώρος του, πολύ περισσότερο από άλλα έργα, γίνεται εργαστήριο αυτοοργάνωσης, υποδοχέας κινηματικών πρακτικών, χώρος ανάπτυξης κοινωνικών σχέσεων».
Γιώργος Tζιρτζιλάκης, καθηγητής Αρχιτεκτονικής

Έξω από το Μουσείο Μπενάκη, στην οδό Πειραιώς, η πόλη κινείται σε πολλαπλές ταχύτητες: νεόδμητα διαμερίσματα διαφημίζονται ως «τύπου λοφτ», ψευδο-λαϊκές ταβέρνες και ημι-παράνομα κέντρα διασκεδάσεως συνυπάρχουν με τα τελευταία παλιά σπίτια που περιμένουν την απαλλοτρίωση και οικόπεδα-πάρκινγκ που χάσκουν άδεια, προς εκνευρισμό των παρκαδόρων.
«Λίγο περισσότερη ανθρωπιά, βαθύτερη νόηση και ψυχική ευαισθησία, και αλλάζουν όλα, από την αρχική στάση ώς τις λεπτομέρειες». Η ρήση του Δημήτρη Πικιώνη σε καλωσορίζει στην έκθεση που φιλοξενείται στο μουσείο, με φωτογραφίες, σχέδια, ντοκιμαντέρ, ένα πανόραμα της ζωής και του έργου του σπουδαίου αρχιτέκτονα και πνευματικού ανθρώπου.

Aκόμα και όσοι σπάνια επισκέπτονται τον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης, έχουν περπατήσει στα λιθόστρωτα μονοπάτια που σχεδίασε και διαμόρφωσε πριν από περίπου μισό αιώνα ο Πικιώνης, γύρω από την Ακρόπολη και το λόφο του Φιλοπάππου. Ακόμα και όσοι αντιλαμβάνονται την αρχιτεκτονική ως συμπλήρωμα της εργολαβίας, παρά ως μία εκ των εφαρμοσμένων τεχνών, πιθανότατα αντιδρούν θετικά στο άκουσμα του ονόματος του Πικιώνη, καταχωρίζοντάς τον στο πάνθεον των Μεγάλων Ελλήνων. Σ’ εκείνους τους σεβάσμιους παππούδες για τους οποίους αισθανόμαστε σεβασμό και δέος, χωρίς όμως να γνωρίζουμε πότε ακριβώς έζησαν, τι έκαναν, τι πίστευαν.

Στην πραγματικότητα, μόλις το 5% των ερωτηθέντων γνώριζαν σωστά την ιδιότητα του Πικιώνη σε παλαιότερη έρευνα που διεξήγαγε το περιοδικό «Highlights» για τις πολιτιστικές συνήθειες και γνώσεις των Ελλήνων. Το 88% δεν τον είχε καν ακουστά, ενώ 6% τον γνώριζαν αλλά με λάθος ιδιότητα. Πάλι καλά, αν αναλογιστεί κανείς πως ακόμα λιγότεροι, μόλις το 3%, γνώριζαν τον επίσης σημαντικό αρχιτέκτονα Αρη Κωνσταντινίδη.

Δημοτικό σχολείο, Λυκαβηττός 1932

Aπό τα πρώιμα έργα του αρχιτέκτονα, το σχολείο στα Πευκάκια του Λυκαβηττού θεωρήθηκε υπόδειγμα μοντέρνου σχεδιασμού.  M’ αυτό του το έργο ο Πικιώνης υιοθετεί μια υπερβατική αντίληψη, που συνδυάζει το «διεθνικό» με το «εθνικό» , υπερασπιζόμενη το λαϊκό πέρα από τη γραφικότητα. Eπάνω, άποψη του σχολείου από την οδό Σίνα τότε και σήμερα. Kάτω, σχέδιο της νοτιοδυτικής όψης του (φωτοτυπία επιζωγραφισμένη με ακουαρέλα).

Αφήνοντας στην άκρη τις μετρήσεις δημοτικότητας, ας αναμετρηθούμε με τα ίδια τα έργα του δημιουργού. Σ’ αυτό ο Πικιώνης έχει ευτυχήσει, καθώς –παρά τα σημάδια της φθοράς και της θεσμικής αδιαφορίας– το έργο του ζει, αναπνέει και βιώνεται έξω από μουσεία και συνεδριακές αίθουσες, στους δρόμους και στις γειτονιές της πόλης. Σε αντίθεση μάλιστα με άλλα έργα που φέρουν τη σφρα- γίδα του μοντερνισμού ή της πρωτοπορίας, η γήινη και εκ πρώτης όψεως «παραδοσιακή» αρχιτεκτονική του Πικιώνη εμπνέει νέους ανθρώπους, κινήματα πόλης, πρωτοβουλίες κατοίκων και επιστημόνων όχι μόνο για να την προστατεύσουν ως «διατηρητέο μνημείο», αλλά για να την οικειοποιηθούν έμπρακτα, να τη χαρούν, να την υπερασπιστούν ως ζωντανό κομμάτι της καθημερινής ζωής.

Η περίπτωση του Αγίου Δημητρίου του Λουμπαρδιάρη, στο λόφο του Φιλοπάππου, όπου βρίσκεται το ομώνυμο εκκλησάκι και το καφενείο που το συνοδεύει, ήρθε πρόσφατα στην επικαιρότητα χάρη σε μια σειρά από πρωτοβουλίες των κατοίκων, αλλά και από κινήσεις της Πολιτείας.
Στην υπόθεση Λουμπαρδιάρη, που ανακινείται αυτές τις ημέρες, ήρθε άλλη μια φορά στην επιφάνεια η αντίθεση ιδιωτικού και συλλογικού, διαχείρισης και οράματος. Αυτό που ζητάνε κάτοικοι, αρχιτέκτονες, αλλά και τα ίδια τα παιδιά του Πικιώνη (η κόρη του, αρχιτέκτονας Αγνή Πικιώνη και η εγγονή του και επιμελήτρια του Μουσείου Μπενάκη, Ντόρα), μοιάζει αυτονόητο: να αποκατασταθεί το έργο του στο σύνολό του, όσο γίνεται πιο πιστά στην αρχική του μορφή, χωρίς τις αντιαισθητικές επεμβάσεις στις οποίες είχε προχωρήσει η προηγούμενη ενοικιάστρια και να επαναλειτουργήσει ως λιτό καφενείο και όχι ως «φιλέτο» προς άγραν επενδυτών.

Το καφενείο του Λουμπαρδιάρη, το οποίο ο ίδιος ο δημιουργός είχε προβλέψει να λειτουργεί ως «αρχονταρίκι-αναπαυτήριο», ως ένας χώρος ανάπαυλας για τον πεζό επισκέπτη, έχει εγκαταλειφθεί από το 2005. Μέχρι τότε λειτουργούσε για δεκαετίες ως καφετέρια, με γαμήλιες δεξιώσεις, κέτερινγκ και συνεστιάσεις, που απέφεραν τζίρο εκατομμυρίων για τους ενοικιαστές, καταπατούσαν τον αρχαιολογικό χώρο και όργωναν τα λιθόστρωτα με Ι.Χ. και βαρέα οχήματα. Ρητό αίτημα των κατοίκων να διαχωριστεί η αποκατάσταση του μνημείου από την κερδοσκοπική του εκμετάλλευση. «Το αρχιτεκτονικό συγκρότημα του Λουμπαρδιάρη είναι ένα διατηρητέο μνημείο-έργο τέχνης που το αντιμετωπίζουμε στο σύνολό του, ναό και αναπαυτήριο μαζί, και όχι το καθένα ξεχωριστά» μας λέει ο αρχιτέκτονας-πολεοδόμος Ιωσήφ Ευφραιμίδης, μέλος της Κίνησης πολιτών για την προστασία του Φιλοπάππου. «Δεν μπορεί ο διαχειριστής να αναλάβει και την αποκατάσταση, όπως προβλέπει ο διαγωνισμός της ΕΤΑ (Εταιρεία Τουριστικών Ακινήτων). Είναι ηλίου φαεινότερον ότι ο άνθρωπος αυτός θα προσπαθήσει να αποσβέσει το κόστος όσο γίνεται πιο γρήγορα, βάζοντας σε δεύτερη μοίρα το περιβάλλον και το έργο τέχνης. Δεν θα έχουμε ένα  “αναπαυτήριο” όπως το σχεδίασε ο Πικιώνης, αλλά άλλη μία τουριστική καφετέρια, σαν τις δεκάδες που βρίσκονται γύρω. Εμείς λέμε ότι έχουμε ήδη πολλές, δεν χρειαζόμαστε κι άλλες. Η λιτότητα, η ηρεμία, αυτό το κόνσεπτ του διαλόγου μεταξύ του ναού, του αναπαυτηρίου και του Ιερού Βράχου είναι που λείπει από τον σημερινό επισκέπτη, Ελληνα και ξένο, και όχι άλλος ένας χώρος με φρεντοτσίνο και μεζεδάκια. Εμείς λέμε ότι αυτό το χρονοβόρο έργο, που ο Πικιώνης έφτιαξε χειροποίητα, πρέπει να αποκατασταθεί με τον ίδιο τρόπο: χειροποίητα, αφού προηγηθεί σοβαρή επιστημονική έρευνα».

Παιδικός Kήπος Φιλοθέης 1961-64

Σχεδιασμένος με σεβασμό στο περιβάλλον αλλά και στους επισκέπτες του, ο κήπος (και όχι απλώς παιδική χαρά) αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της φιλοσοφίας του αρχιτέκτονα. Tο μόνο που απαιτεί για να διατηρηθεί στην αρχική του κατάσταση είναι μια ήπια αλλά σταθερή συντήρηση. Που, όμως, δεν ευτύχησε να την έχει πάντα. Aριστερά, κάτοψη και όψεις του προπύλου (μολύβι σε χαρτί).

Υπέρ του διαχωρισμού της αποκατάστασης του μνημείου από την ενοικίασή του αποφάσισε πρόσφατα και το δημοτικό συμβούλιο της Αθήνας, έπειτα από πρόταση της παρά- ταξης του Γ. Αμυρά. Εκκληση για την αποκατάσταση και τη συντήρηση του αναπαυτηρίου του Λουμπαρδιάρη με ποιοτικά και περιβαλλοντικά κριτήρια υπέγραψαν μεταξύ άλλων αρχιτέκτονες, ακαδημαϊκοί, αλλά και οι συγγενείς του Πικιώνη στο συνέδριο που έγινε για το έργο του στο Μουσείο Μπενάκη.
Οι πολίτες του Φιλοπάππου, που έχουν στο παρελθόν δώσει μάχες για να κρατήσουν το λόφο ανοιχτό, χωρίς καγκελόφραχτη περίφραξη, δεν επιλέγουν από την αρχή τη σύγκρουση, αλλά τον ζωντανό διαλόγο και τη δημοκρατική διεκδίκηση. «Κάθε Κυριακή μεσημέρι συναντιόμαστε στο χώρο του Λουμπαρδιάρη για να ενημερώσουμε για τις δράσεις μας, να συνευρεθούμε, ανταλλάσσοντας κεράσματα και απόψεις καθώς η υπόθεση παραμένει ανοιχτή» μας λέει ο Ακης Παπασαράντης, μέλος της Πρωτοβουλίας των κατοίκων.

Ο Ακης, αν και ιστιοπλόος στο επάγγελμα, έχει αποκτήσει γνώσεις μελετητή στην πολυετή του ενασχόληση με την περιοχή, συγκεντρώνοντας έναν πλήρη φάκελο για τις καταπατήσεις και τις αμαρτωλές «μαύρες τρύπες» που θολώνουν τις γραμμές μεταξύ νομιμότητας και παρανομίας: «Εδώ αν δεις έχουν μπαζώσει με τσιμέντο γύρω γύρω τις πέτρες, για να μην μπαίνουν μέσα τα τακούνια των κυριών. Αυτό πρέπει να αφαιρεθεί» μου δείχνει με θλίψη το λιθόστρωτο πάνω από την εκκλησία. Μου δείχνει τις καθιζήσεις από τη διέλευση αυτοκινήτων, τις κακοτεχνίες σε σημεία που οι πέτρες αφαιρέθηκαν και ξαναμπήκαν πρόχειρα, σαν να δείχνει πληγές σε σώμα που αγαπήθηκε. Δεν είναι ο μοναδικός που πονάει τις «πέτρες που πληγώναμε». Τις ίδιες παρατηρήσεις κάνουν ειδικοί, αρχιτέκτονες, ακόμα και μικρά παιδιά.

«Η δουλειά του Φιλοπάππου μάς γοητεύει» λέει ο Παναγιώτης Τουρνικιώτης, καθηγητής Αρχιτεκτονικής στο ΕΜΠ. «Αυτός ο λόφος έχει μια εξαιρετικά μεγάλη συνθετότητα. Βρίσκεται στο ενδιάμεσο του θεάτρου του Διονύσου και της Πνύκας, μέσα στα αρχαία τείχη. Πάνω εκεί ο Πικιώνης έχει παρέμβει εξαιρετικά ισχυρά. Εχουμε μια αφήγηση του ελληνικού, όπως ο ίδιος ο Πικιώνης μπόρεσε να δώσει, σε έναν χώρο όπου το αρχαίο και το νέο συμπλέκονται. Μέσα στην εκκλησία του Λουμπαρδιάρη υπάρχει μια εκκλησία του 9ου αιώνα, η οποία είναι κουκουλωμένη oλόκληρη, κρυμμένη και επεκτεταμένη ταυτόχρονα, με γυμνό μπετόν και εξωτερικές στοές ξύλινες. Είναι υπέρτατη καλλιτεχνική δραστηριότητα να τολμάς πάνω σε μια αρχαία γη, πάνω στην πύλη του τείχους, να δημιουργήσεις έναν ναό που να συμπλέκει το Βυζάντιο με την αρχαιότητα, τη λαϊκή παράδοση και το σύγχρονο γυμνό μπετόν, διαβάζοντας όλες τις εποχές ταυτοχρόνως σαν μία. Νομίζουμε ότι αυτό είναι λαϊκή τέχνη. Οχι, αυτό δεν είναι λαϊκή τέχνη, αυτό είναι υψηλή εγκεφαλικότητα».

Η αρχιτεκτονική του Πικιώνη δημιουργεί συνειρμούς και συγκρίσεις με τη ζωγραφική, τα λιθόστρωτα έχουν επανειλημμένα συγκριθεί με πίνακες των Κλέε και Μοντριάν, ο ίδιος ήταν βαθιά επηρεασμένος από τον Σεζάν, και το σύνολο του έργου του συνεχίζει ώς σήμερα να τροφοδοτεί το διάλογο για το αν η ματιά του ήταν λαϊκή ή λόγια, παραδοσιακή ή οραματική, ελληνική ή κοσμοπολίτικη.

H αρχιτεκτονική του συνδυάζει στοιχεία που τώρα ανακαλύπτουν οι σύγχρονοι αρχιτέκτονες: το σεβασμό στο περιβάλλον (σήμερα λέγεται βιοκλιματικός σχεδιασμός), τη συνομιλία τοπίου και έργου (land art), την επαναχρησιμοποίηση υλικών (περιβαλλοντική αρχιτεκτονική).

«Η ματιά του Πικιώνη είναι μια βαθύτατα κριτική ματιά, δεν έχει σχέση με μια εύκολη “ελληνικότητα”. Η σχέση του είναι αμφίδρομη, κοιτάζει και προς τη Δύση και προς την Ανατολή. Επιλέγει την Ανατολή, αλλά αυτή είναι μια φιλοσοφία ζωής που έχει πίσω της πολλά διαβάσματα. Αυτή η κριτική ματιά μάς λείπει πολλές φορές. Είμαστε πολύ πιο γρήγοροι. Πολύ πιο άμεσοι στις ανταποκρίσεις μας»
καταλήγει ο Π. Τουρνικιώτης

Ισως αυτή η κριτική ματιά έκανε τον Πικιώνη να αποκηρύξει ένα από τα πρώιμα έργα του, το δημοτικό σχολείο στα Πευκάκια, στον Λυκαβηττό, που χτίστηκε το 1932 και θεωρήθηκε υπόδειγμα μοντέρνου σχεδιασμού. Εγκαταλείποντας τη «ρασιοναλιστική θεώρηση του σχήματος» για χάρη μιας πιο υπερβατικής σύλληψης που θα συνδυάζει το «διεθνικό» με το «εθνικό», θα υπερασπίζεται το λαϊκό πέρα από τη γραφικότητα, ο Πικιώνης εγκαινιάζει μια ιδιαίτερη αρχιτεκτονική, στον αντίποδα του διεθνικού μοντερνισμού, που γι’ αυτό όμως παραμένει επίκαιρη, καθώς συνδυάζει στοιχεία που τώρα ανακαλύπτουν οι σύγχρονοι αρχιτέκτονες: το σεβασμό στο περιβάλλον, που σήμερα ονομάζεται «βιοκλιματικός σχεδιασμός», τη συνομιλία τοπίου και έργου, που οι σύγχρονοι καλλιτέχνες ονομάζουν «land art», την επαναχρησιμοποίηση υλικών που βαφτίζουμε «αειφόρο ανάπτυξη» και «περιβαλλοντική αρχιτεκτονική».

Με σύγχρονο βλέμμα βλέπει το έργο του πατέρα της η Αγνή Πικιώνη. Πρόσφατα επισκέφθηκε τον παιδικό κήπο στη Φιλοθέη, για να διαπιστώσει άλλη μια φορά ότι κι εκεί η εικόνα δεν είναι ειδυλλιακή: «Υπάρχουν ψάθες ρημαγμένες από τον οικίσκο καθώς μπαίνεις αριστερά, στην πόρτα μπροστά λείπουν ξύλα, το λάδι στα ξύλα δεν το έχουν περάσει ούτε μία φορά, και άλλες φθορές που δείχνουν ότι ο χώρος έχει παραμεληθεί». Και όμως, ο κήπος της Φιλοθέης, που σχεδιάστηκε το 1964, παραμένει ένας ζωντανός χώρος, καθαρός και σχετικά περιποιημένος· δεν έχει αφεθεί ολότελα στην εγκατάλειψη, σε σχέση με άλλους δημόσιους χώρους της Αθήνας. Είναι το ίδιο το έργο του Πικιώνη, που δεν αποζητά πολυδάπανες «αναπλάσεις», παρά μόνο μια ήπια, σταθερή συντήρηση: «Πάντα αρκούσε ένα πολύ μικρό ποσό κάθε μήνα για να γίνεται η συντήρηση. Αλλά όσο το αφήνεις τόσο μεγαλώνει το πρόβλημα. Τον κήπο της Φιλοθέης τον είχε αποτυπώσει μια ομάδα του Πολυτεχνείου πριν από περίπου δέκα χρόνια· μετά, με βάση τα σχέδια αυτά, είχαν βρεθεί κάποια κονδύλια και είχε αποκατασταθεί. Μετά τον αφήνουν πάλι, και ξανά απ’ την αρχή. Αυτό θα μπορούσε να αποφευχθεί» μας λέει η κόρη του, που δεν κρύβει την πικρία της για την αποσπασματική αντιμετώπιση που έχει το έργο του πατέρα της και συμπαρίσταται στον αγώνα των κατοίκων του Φιλοπάππου να επαναλειτουργήσει το «καφενείο» του Λουμπαρδιάρη ως αυτό που ήταν: «ένα σεμνό αναπαυτήριο, όχι χώρος για κέτερινγκ και δεξιώσεις».

Aγ. Δημήτριος Λουμπαρδιάρης 1954-58

Στο λόφο απέναντι απ’ την Aκρόπολη ο Πικιώνης κατέθεσε τη δική του αφήγηση του ελληνικού, όπου το αρχαίο και το νέο συμπλέκονται. Tο αρχιτεκτονικό συγκρότημα που συμπληρώνεται από το παρακείμενο καφενείο (αναπαυτήριο το ονόμασε ο ίδιος ο αρχιτέκτονας) αποτελεί μιαν αδιαχώριστη ενότητα.

«Οι λέξεις στην περίπτωση του Πικιώνη έχουν τη σημασία τους» μας λέει ο αρχιτέκτονας Γιώργος Τζιρτζιλάκης, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. «Δεν χρησιμοποιεί τον όρο “περίπτερο”, αλλά “αναπαυτήριο”, μια λέξη που δεν τη χρησιμοποιούμε πια παρά μόνο για τα κοιμητήρια. Στο έργο της Φιλοθέης δεν χρησιμοποιεί την ονομασία  “παιδική χαρά”, αλλά  “παιδικός κήπος” – και αναλύει την έννοια του κήπου. Αν οι μοντερνιστές αρχιτέκτονες είχαν ως μοντέλο τους τη βιομηχανία, ο Πικιώνης έδινε σημασία στη μνήμη, την παράδοση, την ιστορία, τη χειροτεχνία. Ο χώρος του Πικιώνη, πολύ περισσότερο από άλλα αρχιτεκτονικά έργα, γίνεται εργαστήριο αυτοοργάνωσης, υποδοχέας κινηματικών πρακτικών, χώρος όπου αναπτύσσονται κοινωνικές σχέσεις. Μήπως αυτό σημαίνει ότι εκείνοι που ενδιαφέρουν περισσότερο τα κοινωνικά κινήματα δεν είναι οι εκπρόσωποι του λεγόμενου  “υπερμοντερνισμού”, αλλά οι αρχιτέκτονες του ιστορικού βάθους; Αυτό είναι ένα ερώτημα προς διερεύνηση που πρέπει να μας απασχολήσει – αν εμείς οι αρχιτέκτονες δεν θέλουμε να μιλάμε ακαδημαϊκά και κλειστά: ποιες είναι οι αναπαραστάσεις που έχουν αυτά τα κινήματα για το φαντασιακό της πόλης, για το μέλλον της; Πώς θα φαντάζονταν την πόλη;»

Η σύγχρονη συζήτηση για το έργο του Πικιώνη σε μια περίοδο που η Ελλάδα μοιάζει να έχει απεμπολήσει την εθνική της κυριαρχία, ενώ ταυτόχρονα αναβιώνουν οι εθνικισμοί και οι κορόνες της πατριδοκαπηλίας, αποκτά άθελά της πολιτικά χαρακτηριστικά. Εγείρει ερωτήματα για το τι είναι τοπικό και τι οικουμενικό, τι μοντέρνο και τι ξεπερασμένο, πέρα από εύκολες κατηγοριοποιήσεις. Και ο αρχιτέκτονας του ανολοκλήρωτου και του χειροποίητου, ο δημιουργός που «έδινε χρόνο στο βλέμμα», γίνεται παράδοξα επίκαιρος, σε μια εποχή που ο χρόνος είναι χρήμα – κι εμείς δεν έχουμε ούτε το ένα ούτε το άλλο.

Διαβάστε:

«Δημήτρης Πικιώνης – Κείμενα», εκδόσεις Μ.Ι.Ε.Τ.
Τα κείμενα του Πικιώνη, συγκεντρωμένα και επεξεργασμένα από την κόρη του Αγνή και τον καθηγητή Φιλοσοφίας Μιχάλη Παρούση, συμπυκνώνουν τη σκέψη ενός πολύπλοκου νου, που αναζητούσε μέσα από την πρακτική του ενασχόληση με την τέχνη και την αρχιτεκτονική τις «Μεγάλες Ουσίες».

Πληκτρολογήστε:

filopappou.wordpress.com
Η ιστοσελίδα της Πρωτοβουλίας κατοίκων για την προστασία του λόφου Φιλοπάππου.

Έχουν εν τω μεταξύ συμβεί πράγματα.

Κατ’ αρχήν, έχει δηλωθεί διάθεση της ΕΤΑ για συζήτηση, κάτι που το είχε αρχικά αποκλείσει. Αυτό οφείλεται στην τεράστια ανταπόκριση των κατοίκων της Αθήνας, στη δύναμη όλων αυτών των φωνών.

Κατά δεύτερον, έχουμε μια σοβαρή νομική εκτίμηση για την προκήρυξη του έργου και τα νέα είναι ότι ουσιαστικά δεν λαμβάνεται πρόνοια για το μνημείο και για την λειτουργία του.

Και βέβαια, θα σχεδιάσουμε τις επόμενες δράσεις μας.

Αυτά και άλλα θα συζητήσουμε την Κυριακή, στο αγαπημένο καφενείο.

Η παρουσία σας είναι η εξασφάλιση ότι ο χώρος θα λειτουργήσει σωστά.

Όπως διαπιστώσαμε ο Δήμος, προφανώς μαθαίνοντας για την ανακοινωμένη παρέμβαση-καθαρισμό του χώρου, είχε ήδη καθαρίσει αρκετά όχι μόνο το καφενείο αλλά το πράσινο από το Διόνυσο ίσαμε την Πνύκα (!!!) Αυτό μας χαροποίησε διπλά: έδειξε τη δύναμη των πολιτών αλλά και ότι υπάρχει ελπίδα. Χρειάστηκε βέβαια αρκετή δουλειά ακόμα και η συγκομιδή μας ήταν πολλές καλά γεμάτες σακούλες.

Στο χώρο υπήρχε επίσης πλούσιος μπουφές με καφέ, κρασάκι, γλυκά και μεζέδες, βιβλία από την εργογραφία του Δ. Πικιώνη και άλλα με ιστορικό και αρχιτεκτονικό περιεχόμενο για την περιοχή και την Αθήνα, καθώς και πολλά ενημερωτικά ταμπλό από τους αγώνες των κατοίκων της περιοχής για έναν ανοιχτό και πράσινο Φιλοπάππου και για ένα ζωντανό καφενείο ταιριαστό με τον τόπο και την έμπνευση του δημιουργού του.

Ξεχωριστή σημασία για όλους μας είχε ότι κοντά μας ήταν η Αγνή και η Ντόρα Πικιώνη (κόρη και εγγονή του αρχιτέκτονα, αντίστοιχα). Στην πολύχρονη δουλειά της Αγνής Πικιώνη οφείλεται σε μεγάλο μέρος η επιβίωση σημαντικών έργων του δάσκαλου, και βεβαίως, η έκδοση του γραπτού και ζωγραφικού του έργου. Στην δουλειά της Αγνής και της Ντόρας Πικιώνη οφείλουμε την τρέχουσα έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς), όπου δίνεται η πιο ολοκληρωμένη εικόνα της πνευματικής πορείας του Πικιώνη. Τις ευχαριστούμε ιδιαίτερα.

H Αγνή Πικιώνη

Στην αρχή έγινε η προγραμματισμένη καθαριότητα, στην οποία συμμετείχαν δεκάδες πολίτες. Ακολούθησε εκτεταμένη ενημέρωση -που πήρε τη μορφή συνέλευσης- για το θέμα του καφενείου. Η συζήτηση κάλυψε και άλλα θέματα όπως τα οχήματα που διαρκώς παραβιάζουν την απαγόρευση κυκλοφορίας, τόσο μέσα στο λόφο, όσο και στους πεζοδρόμους της Δ. Αρεοπαγίτου και Απ. Παύλου.

Η ενημέρωση αναφέρθηκε στην μελέτη αποκατάστασης που εκπόνησε η ΕΤΑ (Ελληνικά Τουριστικά Ακίνητα) και που πέρασε πρόσφατα από το Κεντρικό Συμβούλιο Νεοτέρων Μνημείων, το οποίο -και ορθώς- “έκοψε” τις (πάρα πολλές) προσθήκες που αλλοίωναν το κτίσμα. Ιδιαίτερη κουβέντα έγινε για την πρόθεση της ΕΤΑ να πάει “πακέτο” την εργολαβία αποκατάστασης του καφενείου με την ενοικίαση και επαναλειτουργία του. Αυτό, όπως τόνισαν πολλοί ομιλητές, σημαίνει ότι ο ιδιώτης θα ξοδέψει μεγάλα ποσά, και για να τα αποσβέσει θα λειτουργήσει το καφενείο σαν τις γνωστές καφετέριες στο Θησείο και το Γκάζι. Οι επεκτάσεις και προσθήκες στο κτίριο, μη επιτρεπτές υπηρεσίες, πχ. εστιατόρια και catering, καθώς και αστρονομικές τιμές φαίνονται να είναι οι μόνες λύσεις για να αντιμετωπιστούν αυτές οι οικονομικές απαιτήσεις. Φυσικά, περιμένουμε ότι οι κρατικές υπηρεσίες (ΥΠΠΟΤ και ΕΤΑ) θα κάνουν τα στραβά μάτια –και, ακόμη χειρότερα, θα καλύψουν τις παραβιάσεις του αρχαιολογικού νόμου, όπως έχουν κάνει μέχρι τώρα τόσο στο καφενείο Πικιώνη όσο και στο σκάνδαλο των σκανδάλων, δηλαδή τον Διόνυσο. Αυτά όλα ακυρώνουν την ιδιαιτερότητα του καφενείου Πικιώνη: ένα καλλιτέχνημα προορισμένο να λειτουργεί σαν λιτός χώρος αναψυχής μέσα στη φύση, κινδυνεύει με αυτές τις πολιτικές να εκπέσει σε Διόνυσο ή ακόμη χειρότερα σε καφετέρια Θησείου και κέντρο παραλιακό. Δηλαδή, σε κάτι που θα λειτουργήσει κάποιος μεγάλος επιχειρηματίας με πολύ χρήμα και χονδροειδή αισθητική και πρακτική. Αναγκαστική συνέπεια θα είναι και η κυκλοφοριακή συμφόρηση στο λόφο και τα λιθόστρωτα.

Οι παρευρισκόμενοι και παρευρισκόμενες συμφώνησαν ότι η λειτουργία του χώρου πρέπει να σέβεται τη φιλοσοφία του Δ. Πικίωνη και το γεγονός ότι το καφενείο είναι κηρυγμένο μνημείο. Επίσης έγινε σαφές από όλον τον κόσμο ότι θα υπάρξει και συνέχεια στη δράση για το καφενείο και παρακολούθηση της διαδικασίας για να αποτραπεί εν τη γεννέσει της κάθε προσπάθεια φτηνής εμπορευματοποίησης. Είναι πικρή η εμπειρία των κατοίκων της Αθήνας από αυτές τις τακτικές, τις έχουμε ζήσει τα τελευταία χρόνια που λειτουργούσε το καφενείο και τις ζούμε καθημερινά στις γειτονιές γύρω από την Ακρόπολη και του Φιλοπάππου σε σημείο που η ζωή μας να γίνεται αβίωτη (βλέπε Θησείο και τώρα, το κακό απλώνεται στα Άνω Πετράλωνα).

Ευχαριστούμε ιδιαιτέρα όλους τους φίλους και φίλες, άγνωστους και γνωστούς που ανταποκρίθηκαν και μάλιστα με τέτοια όρεξη στο κάλεσμα. Επίσης όλα τα μέσα, blogs, sites, ραδιόφωνα και μεμονωμένα άτομα που το διέδωσαν και το πρόβαλαν. Κι ακόμα, ευχαριστούμε τους καλούς φίλους από το γειτονικό κίνημα πολιτών της Αγροτέρας Αρτέμιδας στο Μετς. Χωρίς όλους αυτούς η μέρα αυτή δεν θα ήταν η ίδια.

Όταν είχαμε πει ότι ξαναζωντανεύουμε το καφενείο  δεν περιμέναμε ότι πραγματικά θα το δούμε μετά από τόσα χρόνια γεμάτο κόσμο, φωνές και χαμόγελα. Συνεχίζουμε λοιπόν και τις δράσεις αλλά και τα ραντεβού μας.

Την επόμενη Κυριακή μετά τις 11πμ θα βρεθούμε και πάλι στον αγαπημένο χώρο για καφεδάκι και προγραμματισμό συγκεκριμένων δράσεων. Μείνετε συντονισμένοι με το ιστολόγιό μας και το Facebook.

To be continued…

Την Κυριακή 23 Ιανουαρίου 2011, στις 12.00 καθαρίζουμε το παρατημένο καφενείο στο Λουμπαρδιάρη.

Το καφενείο είναι έργο του Δημήτρη Πικιώνη, έχει κηρυχτεί μνημείο σύγχρονης αρχιτεκτονικής και το προστατεύει η UNESCO. Μα πιο πολύ ακόμη, το έχουμε αγαπήσει γιατί είναι πολύ όμορφο και γιατί εκεί ζήσαμε την εφηβεία και τη νιότη μας.

Για 40 χρόνια το καφενείο υπέστη τους αυτοσχεδιασμούς και τα μερεμέτια των γκαρσονιών αντί για συντήρηση από ειδικούς. Η επιχείρηση έκλεισε το 2005. Το Υπουργείο Πολιτισμού, που έχει στην ευθύνη του το καφενείο, το αφήνει να ρημάζει αντί να το ανοίξει στην πόλη και τους επισκέπτες της. Όμως, οι διαμορφώσεις Πικιώνη στην Ακρόπολη και του Φιλοπάππου –που μέρος τους είναι το καφενείο—είναι καταξιωμένο παράδειγμα αρχιτεκτονικού έργου που φτιάχτηκε όχι για να το θαυμάζουμε αλλά για να το ζούμε.

Αυτές τις μέρες (μέσα Δεκέμβρη 2010-μέσα Μάρτη 2011) στο Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς) εκτίθεται το σύνολο του έργου του Πικιώνη με παράλληλες εκδηλώσεις για τον δημιουργό.

Εμείς, που έχουμε βιωματική σχέση με το έργο του Πικιώνη, θέλουμε να το χαιρόμαστε. Κι αφού το Υπουργείο Πολιτισμού αργεί, εμείς σηκώνουμε τα μανίκια για να ξαναζήσει αυτή η μοναδική, φιλόξενη γωνιά της πόλης μας.

ΕΛΑΤΕ ΜΕ ΣΑΠΟΥΝΙ ΠΡΑΣΙΝΟ, ΓΑΝΤΙΑ ΚΑΙ ΣΑΚΚΟΥΛΕΣ ΣΚΟΥΠΙΔΙΩΝ, ΦΑΙ ΚΑΙ ΠΙΟΤΟ.

Με πρωτοβουλία κατοίκων της περιοχής και πολιτών της Αθήνας.

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ

ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ – ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

Α’ Κατεύθυνση: ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ ΚΑΙ ΣΥΝΟΛΩΝ

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Οργανωτική Επιτροπή Δεύτερης Επιστημονικής Συνάντησης Αποφοίτων

Δώδεκα χρόνια λειτουργίας του προγράμματος «ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΜΝΗΜΕΙΩΝ»

«Συμβολή στην Προστασία Μνημείων μέσα από το έργο των αποφοίτων του»

Δείτε το πρόγραμμα programma emp

και το δελτίο τύπου     deltio_typou_

Σε αυτήν, ο αρχαιολόγος Τάσος Σιδέρης ανοίγει το θέμα της διαχείρισης των αρχαιολογικών χώρων από την κοινωνία (και όχι μόνο από την αρχαιολογιή υπηρεσία). Μελετά την περίπτωση των λόφων Φιλοπάππου, όπου οι κάτοικοι διατύπωσαν έμπρακτα συγκεκριμένες θέσεις για τη διαχείριση των λόφων:

• Πρόσβαση
• Προστασία των μνημείων
• Ζωή του οικοσυστήματος
• Οικοδομικές δραστηριότητες
• Ήπιες χρήσεις

Όσον αφορά την πρόσβαση, που είναι και η πιο γνωστή όψη του αγώνα των κατοίκων, η  αρχαιολογική υπηρεσία προσπάθησε να επιβάλει την αποκοπή του χώρου από τη ζωή της πόλης. Οι κάτοικοι με κινηματικά και θεσμικά μέσα διατύπωσαν την άποψη ότι οι λ όφοι πρέπει να είναι προσβάσιμοι όλο το 24ωρο.

Είναι φαινομενικά παράδοξο, αλλά οι κάτοικοι έχουν διατυπώσει με κινηματικό και θεσμικό τρόπο συνολικότερες προτάσεις για την προστασία των μνημείων του χώρου από ότι το ίδιο το ΥΠΠΟΤ. Και αυτό γιατί η αρχαιολογική υπηρεσία δείχνει να ενδιαφέρεται  για τα κλασικά και προκλασικά μνημεία μόνο. Τα παγκοσμίου αίγλης νεώτερα μνημεία των λόφων, τα Έργα Πικιώνη, έχουν περάσει δια πυρός και σιδήρου από ενοικιαστές, ιερείς και τους ίδιους τους αρχαιολόγους χωρίς να γίνει ή τουλάχιστον να ακουστεί από την παντοδύναμη αρχαιολογική υπηρεσία τσιμουδιά. Η σιωπή επιβάλλεται προς τις άλλες υπηρεσίες, δήμους κλπ κλπ και, κυρίως και βεβαίως, προς τους απείθαρχους κατοίκους.

Η ζωή του οικοσυστήματος μικρή αξία φαίνεται να έχει για την αρχαιολογική υπηρεσία. Για παράδειγμα, ποτέ δεν απαίτησε από τον δήμο να συντηρήσει το σύστημα ποτίσματος ενός χώρου που κατά τα άλλα έδωσε κάπου ένα εκατομύριο ευρώ για να τον περιφράξει.  Με πολύ λιγότερα χρήματα, ένα 20άρι χιλιάδες,  θα είχε λυθεί το πρόβλημα της άρδευσης του λόφου, το οποίο είναι βασικό για την συντήρηση του οικοσυστήματος που υπάρχει τώρα.  Η τοποθέτηση πυροσβεστικών κρουνών έγινε μόνο μετά τις πυρκαγιές στην Πάρνηθα, Ηλεία και Στείρα Ευβοίας ενώ προβλεπόταν στο ίδιο πρόγραμμα με το οποίο χρηματοδοτήθηκε η περίφραξη. Όλοι ελπίζουμε ότι λειτουργούν κιόλας.  Οι προτεραιότητες της αρχαιολογικής υπηρεσίας είναι προφανείς και ανοιχτές στην ιστορία για αξιολόγηση. Αντίθετα οικάτοικοι, έχουν καθαρίσει, φυτέψει, ποτίσει τους λόφους, καθαρίζουν τα πεύκα από τις κάμπιες και κάνουν ό,τι μπορούν με τα ελάχιστα μέσα που διαθέτουν για να κινητοποιήσουν φορείς και κοινωνία. Για αυτό τον λόγο η αρχαιολογική υπηρεσία τους σέρνει σε δίκες.

Η αρχαιολογική υπηρεσία αποδείχθηκε εντελώς απρόθυμη (ή ανίκανη, αλλά στην τελική το ίδιο κάνει) να σταματήσει τις καταπατήσεις του αρχαιολογικού χώρου από εταιρείες. Κατάπτυστα παραδείγματα οι εταιρείες που μέχρι στιγμής έχουν δουλέψει τον Διόνυσο και το καφενείο Πικιώνη στον Λουμπαρδιάρη. Μόνο οι κάτοικοι, που δεν πληρώνονται από τον δημόσιο κορβανά για αυτό, πήγαν αυτούς τους ξεδιάντροπους καταπατητές στα δικαστήρια και κέρδισαν καταδίκες και κατάφεραν να διώξουν τους καταπατητές από τον Λουμπαρδιάρη. Οι αρχαιολόγοι κλπ κλπ, γενικώς το ΥΠΠΟΤ,  δεν έκαναν τίποτε, αν και τους πληρώνει ο έλληνας φορολογούμενος ακριβώς για αυτό, για να προστατεύουν τους αρχαιολογικούς χώρους πρώτα πρώτα και καλύτερα από τους καταπατητές.

Όσον αφορά τις προτάσεις για χρήση των λόφων….ουκ έχει τέλος η βαρβαρότητα των τεταγμένων φυλάκων. Αρκεί κανείς να δεί τις φιέστες περί δημοκρατίας που οργανώνονται στο δύσμοιρο μνημείο της δημοκρατίας, δηλαδή, για όσους δεν έκαναν κλικ, στην Πνύκα. Όλες οι επίσημες Μερσεντέ και ΜπεΜπούλες κατακλύζουν τα λιθόστρωτα και τον ίδιο τον αρχαιολογικό χώρο της Πνύκας, μόνο πάνω στο βήμα (πούσαι καημένε Δημοσθένη…) δεν παρκάρουν. Αυτό το δείγμα πολιτισμού μας το παρέχει τουλάχιστον μια φορά το χρόνο το  ΥΠΠΟΤ. Κάθε μέρα, όμως, για να μην ξεχνιόμαστε, οι υπάλληλοί του μπαίνουν με τα τουτουδάκια τους στα λιθόστρωτα και μάλιστα έχουν τσιμεντώσει και δύο περιοχές για να παρκάρουν καλύτερα. Όπως ακριβώς στο εξοχικό τους στη Λούτσα. Να μη μιλήσει κανείς για το τι σχεδίαζαν για τους λόφους, θέατρα τύπου Λυκαβηττού, η περίφημη έκθεση γλυπτικής στην οποία η πρόσβαση θα γινόταν με αυτοκίνητο μέσα από το άλσος κλπ κλπ.  Αντίθετα, οι  κάτοικοι έχουν προτείνει την διακοπή της κυκλοφορίας μηχανοκίνητων τροχοφόρων στους λόφους και την ανάπτυξη ηπίων χρήσεων: αθλητισμός, βολτίτσες, ορθή επαναλειτουργία του καφενείου Πικιώνη στον Λουμπαρδιάρη.

Πάνε 8 χρόνια τώρα που οι γειτονιές μας μιλούν και κινητοποιούνται για τους λόφους Φιλοπάππου.   Ευχαριστούμε τους νεαρούς επιστήμονες που αναδεικνύουν με τη δουλειά τους και τα εργαλεία τους όψεις της δικής μας προσπάθειας που σε μας δεν είναι άμεσα ορατές. Μας χαρίζουν κουράγιο με  τη δική τους δημιουργικότητα.

Για το καλό των λόφων και για μια βόλτα, μια βόλτα βρε αδελφέ.

Πρώτα, εικόνες από το μικρό λατομείο. Εδώ, για όσους θυμάστε και για όσους δεν το ξέρετε, τα σαίνια της ανάπτυξης θα έκτιζαν ένα θέατρο χιλίων θέσεων. Το κοίλο του θεάτρου θα ήταν εδώ ακριβώς.

Και τώρα με την κρίση, το θέατρο δεν θα μπορούσε να δουλέψει και θα ρήμαζε. Εμάς θα μας έμεναν τα μπετά και στους φίλους εργολάβους τα κεφάλαια στην Ελβετία και οι βιλάρες στα καμένα δάση. Αυτό το άσχημο παραμύθι έμεινε παραμύθι γιατί το θέλησαν οι κάτοικοι της περιοχής.

Προσέξτε τον τυπάκο  μέσα στους κίτρινους κρόκους. Είναι μικρός (ή μικρή…) ακόμη, γέννημα θρέμμα του λόφου.

Και μετά από το μνημείο, βλέποντας την πόλη.

Στην ίδια μεριά, κυκλάμινα και κρόκοι και το σκουπίδι του καπνιστή περιπατητή (άφεριμ).

Και τέλος, η θάλασσα, η πόλη και το μεγάλο λατομείο. Αυτό δεν την γλύτωσε από την ανάπτυξη, αναπτύχθηκε. Ρημάζει μια χαρά τώρα το μεγαλεπήβολο άχρηστο έργο. Εδώ τα λεφτά των Ολυμπιακών έργων πήγαν στη σωστή μεριά (δηλαδή την Ελβετία και τις βιλάρες).  Τα δέντρα και οι θάμνοι, όμως, που δεν είναι  μέρος της ανάπτυξης (αυτά δεν αφήνουν κέρδος, άρα δεν είναι μέρος της ανάπτυξης) αλλά προσφορά των κατοίκων της πόλης στον λόφο, μεγαλώνουν, ανθίζουν  και σπάνε όλα τα τσιμέντα, πραγματικά και μεταφορικά.  Να τα χαιρόμαστε!!!

Οι φωτογραφίες είναι από διάφορα σημεία της κοίτης του Ιλισσού: το γεφύρι του Όθωνα, βράχια, τη μάντρα της Αγίας Φωτεινής, υποστηρικτικούς τοίχους βράχων μέσα στη κοίτη. Ένας επαγγελματίας φωτογράφος θα μετέφερε το κλίμα καλύτερα.

Το γεφύρι του Όθωνα: ένας ανατολίτης ανιμιστής θεός που αγαπά τα γκραφίτι.

Από τον τοίχο που στηρίζει την διχάλα στην κοίτη πούχε σαν αποτέλεσμα δεξιά και αριστερά να σχηματίζονται δύο καταρράκτες (στον πάλαι ποτέ Ιλισσό).

Από τη μάντρα της Αγίας Φωτεινής…ακόμα μία μεταμόρφωση.

Από βράχια στον χώρο της κοίτης.

Κοιτώντας από την κοίτη προς την “πάνω πόλη”, τη πόλη που ζούμε καθημερινά όλοι μας, χωρίς  θεούς που τρελλαίνονται για μεταμορφώσεις.

Ο θεός της κοίτης στη βασιλική του μεταμόρφωση.